Kontekst nezakonite trgovine duhanskim proizvodima uveliko se promijenio posljednjih godina. Najveći udio u nezakonitim duhanskim proizvodima zauzimaju cigarete, ali u porastu su novi proizvodi kao što su duhan za vodenu lulu, grijani duhan i e-cigarete. Iako se u EU sveukupna konzumacija duhana i dalje smanjuje, količina nezakonitih duhanskih proizvoda posljednjih se godina povećala. Procjenjuje se da su 2023. od ukupno konzumiranih cigareta njih 8,8 % bile cigarete od nezakonitog duhana.
U svojoj najnovijoj procjeni Evropska komisija navodi da finansijski gubitci EU i njegovih država članica uzrokovani nezakonitim duhanskim proizvodima premašuju 13 milijardi eura. Ti gubitci proizlaze iz nenaplaćenih carina, poreza na dodatnu vrijednost i nacionalnih akciza. Nezakoniti duhanski proizvodi poprilično su primamljiv zalogaj za grupe organizovanog kriminala jer su vrlo profitabilni i jer je rizik povezan s njima relativno slab: sankcije su obično lakše prirode, a stope otkrivanja niske.
Takve grupe raspolažu znatnim resursima za krijumčarenje i proizvodnju nezakonitih duhanskih proizvoda i lako prilagođavaju svoj način djelovanja. Nezakoniti duhanski proizvodi uglavnom se krijumčare u EU raznim kopnenim rutama ili pak morem, u brodskim kontejnerima. Metode krijumčarenja postale su efikasnije i sofisticiranije: duhan se krijumčari u paketima ili pošiljkama brze pošte, pri čemu se iskorištava visoka rasprostranjenost e-trgovine.
Što je sve ugroženo? Zdravlje, javni poredak i sigurnost. Prodaja nezakonitih duhanskih proizvoda, samim time što su jeftiniji, ugrožava zdravstvene politike čiji je cilj smanjenje broja pušača te izloženosti osoba duhanskom dimu. Osim toga, grupe organizovanog kriminala ostvaruju znatne prihode tim nezakonitim aktivnostima, ugrožavajući tako sigurnost u EU.
Tijela EU i države članice dužni su suzbijati prijevare i svaki drugi oblik nezakonitih aktivnosti koje štete finansijskim interesima EU. Na nivou EU u borbi protiv nezakonite trgovine duhanom učestvuju Evropska komisija, Evropski ured za borbu protiv prevara (OLAF) i Evropol. U državama članicama na prvoj su liniji obrane carinska tijela, koja sprečavaju nezakonito kretanje robe i otkrivaju nezakonite fabrike i prekogranična kretanja nezakonitih duhanskih proizvoda.
Evropski revizorski sud, kao zaštitnik finansija EU, procjenjuje efikasnost mjera koje EU i države članice preduzimaju u borbi protiv nezakonite trgovine duhanskim proizvodima. Konkretno, Sud analizira okvir za prikupljanje obavještajnih podataka, način na koji su osmišljeni kontrolni sistemi carinskih tijela, saradnju između carinskih tijela, Komisijin okvir za politiku i praćenje te podršku koju Komisija pruža. Revizori Suda detaljno ispituju službe Komisije i nadležnih tijela u četiri države članice: Belgiji, Španiji, Poljskoj i Rumuniji. Te su zemlje odabrane na temelju geografske raspodjele i dostupnih informacija o zapljenama, nezakonitim fabrikama i krijumčarskim rutama.
(ERS, 30.03.2026. / Revizije info)
